Doneer Word Beschermer
Header afbeelding

Hoe beheerden we de natuur in al de jaren?

Van productiebos naar wildernis

Tal van mensen en organisaties houden zich in ons land bezig met het beschermen en beheren van de natuur. Meer dan honderd jaar lang inmiddels. Maar hoe beheerden we de natuur in al de jaren? Een schrijver en een oud-boswachter over de ontwikkeling van ons denken over de natuur.
 
In een laat negentiende-eeuws straatje in Haarlem woont en werkt schrijver Dik van der Meulen. Een van de onderwerpen waar hij zich graag mee bezighoudt, is de natuur en dat is terug te zien in het besloten tuintje achter zijn huis, waar knikkend nagelkruid en gele lis zich in een vijver spiegelen. ‘Onlangs zat daar nog een ransuil.’ Dik wijst naar het palet van bomen, heesters en bemoste tuinmuurtjes áchter zijn tuin. ‘Toen mijn achterburen het in een groepsapp meldden, kwamen ouders met hun kinderen kijken. Zó enthousiast waren ze.’
 
'Ik wilde begrijpen hoe wij Nederlanders naar de natuur kijken, zowel vroeger als nu'
 

Verbazing

Die kleine gebeurtenis laat iets zien, vindt Dik. ‘We houden kennelijk van de natuur. Mijn verbazing daarover was eigenlijk de reden dat ik het boek Het bedwongen bos ging schrijven. Ik wilde begrijpen hoe wij Nederlanders naar de natuur kijken, zowel vroeger als nu, en hoe dat bijvoorbeeld terug te zien is in het beheer.’
 

Kentering

In de negentiende eeuw was er in Nederland een kentering zichtbaar in het denken over de natuur, ontdekte Dik tijdens het schrijven van zijn boek. ‘De mens heeft altijd geprofiteerd van de natuur door dieren te domesticeren en gewassen te telen. Maar diezelfde natuur hielden we ook een beetje buiten de deur en werd als gevaarlijk of zelfs agressief beschouwd. Maar in die periode veranderde dat. We gingen meer van de natuur houden.’ Waarom? Dat blijft een vraag waarop niet één sluitend antwoord is te geven, denkt Dik. ‘Het is wel duidelijk dat in Nederland twee mensen een belangrijke rol hebben gespeeld, namelijk Jac. P. Thijsse en Eli Heimans. Zij waren beiden onderwijzer met een grote passie voor de natuur en kwamen in 1893 met elkaar in contact. Zij zijn in wezen de eerste natuurbeschermers van ons land. Ze begonnen de natuur te onderzoeken en te beschrijven, zich actief bezig te houden met het organiseren van de bescherming van gebieden en maakten ook het bredere publiek geïnteresseerd in de natuur. Thijsses beroemde Verkadealbums, met plaatjes van de Nederlandse natuur, hebben daar ongetwijfeld ook een grote bijdrage aan geleverd.’
 
 Blauwe kamer breed
 

Stuthout

In het natuurbeheer is de ontwikkeling van ons denken goed terug te zien, constateert Dik. ‘Vroeger draaide het om productie. Bos werd aangeplant om te voorzien in de vraag naar hout. Aanvankelijk vooral stuthout voor de mijnen, waar vooral de grove den voor werd gebruikt. Pas later is de intrinsieke waarde van de natuur meer naar voren gekomen. Vooral na de oorlog kwam er meer oog voor wildernis; er werd ook mee geëxperimenteerd. Denk maar aan de Oostvaardersplassen.’
 
'Vroeger draaide het om productie, pas later is de intrinsieke waarde van natuur belangrijk geworden'
 

Opruimen

Als er iemand is die daar vanuit de praktijk over kan vertellen, is het Hans Hoogewerf. Van 1997 tot 2017 was hij boswachter voor Utrechts Landschap. ‘Vroeger keken we als boswachter naar de stammen, of ze recht genoeg waren. We berekenden de opbrengst per hectare en ruimden het bos op. Weg met dat dode hout. We organiseerden boomplantdagen. Klinkt mooi natuurlijk, maar niemand die vroeg: zeg boswachter, waar we nu boompjes planten, stond toch eerst bos? Waarom heb je dat daar gekapt? Vandaag zouden we er niet meer mee wegkomen, en terecht. Oude bossen, waar de natuur de tijd krijgt en natuurlijke processen spontaan kunnen plaatsvinden, hebben we nodig voor een evenwichtige natuur.’
 

Kribbetjes

Natuurgebied de Blauwe Kamer bij Rhenen vindt Hans een mooi voorbeeld van natuur de ruimte geven. ‘Natuur is niet alleen bos. Zo dachten we heel vroeger misschien, maar kijk eens naar de rivier. Die rivier heeft de mens willen bedwingen door er kribbetjes in aan te leggen. Maar ja, die rivier eist ruimte. Doordat hij in de Blauwe Kamer die ruimte heeft gekregen, zie je wat voor moois er gebeurt. Hier grijpt het water wat mee, daar legt het wat neer, dan staat het hoog, dan laag. Inmiddels is daar een ooibos ontstaan. Prachtig vind ik dat.’
 
'We zijn gaan beseffen dat het vertoeven in de natuur van belang is voor ons welbevinden'
 

Het blijft natuur

Eén ding is duidelijk, zowel voor de boswachter in ruste als voor de noeste schrijver: we zijn meer van de natuur gaan houden. We zijn – meer recent – ook gaan beseffen dat het vertoeven in de natuur van belang is voor ons welbevinden. Met steeds meer mensen zijn we, op steeds meer manieren, in de natuur aan te treffen. In perioden van lockdown zoeken we massaal ons heil  in de natuur. Dat vraagt keuzes, ook van beheerders. De natuur is immers kwetsbaar, de recreatieve druk groot. Zo zoeken we anno 2022 naar de beste manier om de natuur, waar we zoveel van houden, te beschermen en de broodnodige ruimte te bieden.
 

Breeveen